MBTI có chuẩn không? Có cơ sở khoa học không? Phân tích toàn diện từ góc độ tâm lý học

MBTI là gì, bắt nguồn từ đâu

MBTI (Myers-Briggs Type Indicator, Chỉ số phân loại Myers-Briggs) là một bộ bảng hỏi tự báo cáo chia con người thành mười sáu nhóm tính cách. Nó dùng bốn chiều kích để mô tả xu hướng của một người: hướng chú ý là hướng ngoại (E) hay hướng nội (I), sở thích tiếp nhận thông tin là cảm cảm nhận (S) hay Trực giác (trực giác - N), lúc đưa ra quyết định dựa vào tư duy (T) hay cảm xúc (F), đối mặt với The World bên ngoài thích nguyên tắc (J) hay nhận thức (P). Bốn chữ cái kết hợp lại, liền trở thành mật mã như INFJ, ESTP, mỗi loại đều tương ứng với một bộ mô tả tính cách.

Ít người biết hơn là, hai tác giả của MBTI là Katharine Briggs và con gái của bà Isabel Myers không phải là nhà tâm lý học Gia đình thuộc phái viện hàn lâm. Họ đã phát triển công cụ này vào giữa thế kỷ 20 dựa trên cuốn sách "Các loại hình tâm lý" của nhà phân tâm học Gia đình người Thụy Sĩ Carl Jung, mục đích ban đầu là giúp phụ nữ tìm được công việc thời chiến phù hợp trong Thế chiến II. Nói cách khác, nền tảng lý thuyết của MBTI là học thuyết loại hình của Jung, mà các khái niệm của Jung phần lớn xuất phát từ Quan sát lâm sàng và suy luận tư duy, bản thân nó không được xây dựng trên nghiên cứu thực chứng quy mô lớn. Hiểu được lịch sử này là tiền đề quan trọng để đánh giá địa vị khoa học của nó.

Rốt cuộc MBTI có chuẩn không?

Khi mọi người nói "MBTI chuẩn quá", phần lớn là ám chỉ cảm giác được nói trúng tim đen sau khi đọc phần mô tả kiểu tính cách. Vấn đề nằm ở chỗ, cảm giác này chưa chắc đã đồng nghĩa với độ chính xác của bản thân bài trắc nghiệm. Trong tâm lý học có một hiện tượng nổi tiếng gọi là hiệu ứng Barnum (Barnum effect), chỉ việc con người có xu hướng coi những mô tả mơ hồ, chung chung, áp dụng được cho đại đa số mọi người là phân tích chính xác dành riêng cho mình. Giống như những câu kiểu "Vẻ bề ngoài của bạn có vẻ kiên cường, nhưng nội tâm thực ra khao khát được thấu hiểu", hầu như đặt lên người nào cũng đúng, nhưng người đọc lại thấy vô cùng thấm thía. Rất nhiều bản mô tả tính cách đã tận dụng khéo léo thứ ngôn ngữ có tính ứng dụng rộng rãi này.

Một cơ chế phóng đại "cảm giác chính xác" khác là lời tiên tri tự ứng nghiệm (self-fulfilling prophecy). Khi một người được thông báo mình là "người Lãnh đạo bẩm sinh ENTJ", anh ta có thể trong những dịp sau đó, một cách vô thức phát biểu chủ động hơn, dũng cảm gánh vác hơn, từ đó hành vi thực sự hướng về phía nhãn dán, quay đầu lại càng tin rằng trắc nghiệm chuẩn xác. Điều này không có nghĩa là trắc nghiệm đo ra được một bản chất nào đó, mà giống như nhãn dán ngược lại đã nhào nặn nên hành vi hơn.

Cho nên "chuẩn hay không" thực ra phải tách thành hai vấn đề: Một là miêu tả đọc lên có tạo được sự cộng hưởng không, hai là nó có thể ổn định, đáng tin cậy để dự đoán hành vi thực sự của một người hay không. Vế trước MBTI thường làm khá tốt, vế sau lại là tiêu điểm tranh cãi của giới học thuật. Tách biệt hai việc này ra xem, mới không bị trực giác "chuẩn quá" dắt mũi đi.

Giới tâm lý học nhìn nhận MBTI như thế nào

Trong các nghiên cứu tâm lý học tính cách chủ mainstream, đánh giá về MBTI tương đối bảo thủ, thậm chí có xu hướng chỉ trích. Vấn đề hay được nhắc đến nhất là độ tin cậy kiểm tra lại (test-retest reliability): có nghiên cứu phát hiện ra rằng, không ít người sau khi làm lại bài trắc nghiệm cách nhau vài tuần, bốn chữ cái nhận được sẽ thay đổi từ một đến hai chữ, do đó loại hình bị đảo lộn. Một người vốn dĩ được quy vào INFP, lần sau có thể trở thành INFJ hoặc ENFP, điều này khiến cho luận điểm "loại hình là đặc điểm ổn định" bị nghi ngờ.

Tranh cãi mang tính nền tảng hơn nằm ở bản thân phép lưỡng phân kiểu "loại hình" này. Điểm số của đa số mọi người ở mỗi chiều hướng thực ra rơi vào khoảng giữa chứ không phải hai cực đoan, việc cứng nhắc dùng một đường trung tuyến để chia con người thành hướng nội hay hướng ngoại sẽ làm phẳng đi những khác biệt nhỏ nhặt, đồng thời khiến những người ở gần vạch ranh giới dễ nhảy sang bên kia khi làm lại trắc nghiệm. Giới học thuật nhìn chung cho rằng đặc điểm tính cách giống một phổ liên tục hơn là một công tắc nhị phân. Dù vậy, nhìn một cách công bằng, MBTI vẫn có sự tiện lợi mang tính thực tiễn của nó trong việc định hướng khám phá bản thân và thúc đẩy sự đồng thuận ngôn ngữ trong giao tiếp nhóm, đó cũng là lý do tại sao nó trường tồn qua thời gian.

• Độ tin cậy khi đo lại tương đối thấp: Cùng một người đo lại trong thời gian ngắn, kiểu loại có thể thay đổi, tính ổn định bị hoài nghi.
• Chủ nghĩa nhị phân quá đơn giản hóa: Cắt đôi cứng nhắc xu hướng tính cách liên tục thành hai loại, bỏ qua khoảng giữa.
• Thiếu khả năng dự đoán hành vi và hiệu suất: Nghiên cứu rất khó chứng minh loại tính cách có thể dự đoán đáng tin cậy hiệu suất công việc hay thành tựu.
• Nền tảng lý thuyết khá cũ: Bắt nguồn từ loại hình học mang tính suy biện của Jung, không được liên tục điều chỉnh theo nghiên cứu thực nghiệm đương đại.

Vậy tại sao rất nhiều người cảm thấy rất chuẩn?

Gạt bỏ những tranh cãi về mặt thống kê, MBTI sở hữu lượng lớn người ủng hộ trên toàn cầu là vì nó cung cấp một bộ ngôn ngữ dễ hiểu và dễ sử dụng. Hãy tưởng tượng hai người đồng nghiệp trong cuộc họp cứ mãi cọ sát tóe lửa: một người có thói quen bày toàn bộ chi tiết ra để thảo luận từng mục, người kia lại cứ vội vàng nhảy đến kết luận và chê đối phương lôi thôi. Khi cả hai làm bài trắc nghiệm và phát hiện ra một người thiên về S (cảm nhận), một người thiên về N (Trực giác), thứ từ vựng chung này bỗng chốc khiến cho xung đột giữa họ trở nên có thể lý giải — hóa ra không phải đối phương cố ý kiếm chuyện, mà là phương thức tiếp nhận thông tin khác nhau. Kiểu ngộ ra "À, hóa ra là vậy" này bản thân nó đã rất có giá trị.

Lại lấy một bối cảnh sinh hoạt làm ví dụ: Sau khi tụ tập Kết thúc cùng một nhóm bạn, có người cảm thấy đã được sạc đầy pin, vẫn còn thòm thèm chưa chán, có người lại chỉ muốn nhanh chóng về Gia đình nằm ẹp xuống. Dùng khái niệm hướng nội, hướng ngoại để giải thích, hành vi vốn dĩ có thể bị hiểu lầm thành "không hòa đồng" bỗng được hiểu thành cách bổ sung năng lượng đơn giản là khác nhau. Sự trợ giúp của MBTI trong giao tiếp hàng ngày và việc chấp nhận bản thân như vậy là có thật —— chỉ là sự trợ giúp này đến từ "khung" và "điểm khởi đầu đối thoại" mà nó cung cấp, chứ không có nghĩa nó là thước đo khoa học chính xác không sai sót. Trong đa số trường hợp, nó giống một tấm gương thuận tiện để soi thấy bản thân hơn là một báo cáo khám sức khỏe chính xác.

Cách sử dụng MBTI một cách thông minh

Sau khi hiểu được điểm mạnh và hạn chế của MBTI, chìa khóa nằm ở việc sử dụng đúng cách. Hãy xem nó như điểm khởi đầu cho việc khám phá bản thân và giao tiếp, chứ không phải điểm kết thúc để dán nhãn không thể thay đổi lên bản thân hoặc người khác, bạn có thể tận hưởng lợi ích của nó mà tránh được rủi ro bị đóng khung.

• Lấy kết quả làm tham khảo thay vì kết luận: Bốn chữ cái là điểm khởi đầu để khám phá, không phải là phán quyết định nghĩa bạn là ai.
• Chú ý phần mô tả có sự đồng điệu với bạn thay vì học thuộc lòng tên các tuýp, đồng thời lưu ý xem có rơi vào hiệu ứng Barnum hay không.
• Tránh lấy các nhóm tính cách để tự giới hạn bản thân, ví dụ như câu nói tự giới hạn bản thân kiểu "Tôi thuộc nhóm I nên chắc chắn không giỏi giao tiếp".
• Kết hợp các công cụ khác để tham khảo chéo, ví dụ như Đại Năm Nhân cách và các trắc nghiệm có nền tảng thực nghiệm vững chắc hơn, bổchân khuyết cho nhau.
• Dùng nó trong đội ngũ hoặc mối quan hệ để thúc đẩy đối thoại, tăng cường sự thấu hiểu, chứ không phải dùng để đánh giá hay phân loại ưu khuyết điểm của người khác.