MBTI có chuẩn không? Nhìn nhận độ tin cậy và cách sử dụng chính xác của MBTI từ góc độ tâm lý học

MBTI rốt cuộc là gì? Hiểu rõ trước nó đang đo lường cái gì

Tên đầy đủ của MBTI là Myers-Briggs Type Indicator, tiếng Trung thường dịch là Chỉ báo loại hình Myers-Briggs. Nó đặt con người trên bốn chiều không gian để làm câu hỏi trắc nghiệm một mất một còn: sự tập trung hướng ra ngoài hay hướng vào trong (E hướng ngoại / I hướng nội), tiếp nhận thông tin thiên về sự thật cụ thể hay tính khả thi tổng thể (S cảm nhận / N Trực giác), khi đưa ra quyết định thiên về tính nhất quán của logic hay sự hài hòa tình người (T tư duy / F cảm xúc), phương thức sinh hoạt đối ngoại thiên về kế hoạch hay tùy hứng (J nguyên tắc / P cảm tính). Bốn chiều không gian mỗi chiều chọn một bên, liền cấu thành mười sáu loại hình như INFJ, ESTP.

Cần phải đặc biệt nhắc nhở một điều: Trắc nghiệm MBTI đo lường "sở thích", chứ không phải "năng lực". Điều nó muốn hỏi là bạn quen thuộc hơn, thoải mái hơn khi sử dụng phương diện nào, chứ không phải là bạn mạnh hơn ở mặt nào. Lấy một ví dụ, một người đo ra là I không có nghĩa là không biết giao tiếp xã hội, chỉ là giao tiếp lâu sẽ mệt, cần ở một mình để sạc pin; một người đo ra là T cũng không phải là không có tình cảm, chỉ là khi đưa ra quyết định có xu hướng xem xét việc đó có hợp logic hay không trước. Hiểu nhầm sở thích thành năng lực, là bước đầu tiên khiến rất nhiều người dùng sai MBTI.

Cũng chính vì thứ được đo là sở thích, định vị của MBTI giống một chiếc gương giúp bạn hiểu bản thân hơn là một chiếc thước đo chiều cao. Bạn có thể dùng nó để nghĩ "Hóa ra tôi dễ bị ngắt lời trong cuộc họp, là vì tôi cần phải sắp xếp ổn thỏa trong đầu trước rồi mới mở miệng", nhưng không quá thích hợp để dùng nó khẳng định "Vị trí này nhất định phải là kiểu người nào đó". Chừng mực này là điều kiện tiền đề mấu chốt để hiểu nó có chuẩn hay không.

Từ Jung đến bộ đôi mẹ con: Nguồn gốc lý thuyết của MBTI

Nguồn gốc của MBTI phải truy ngược về nhà tâm lý học người Thụy Sĩ Carl Jung. Trong cuốn Các kiểu tâm lý xuất bản năm 1921, ông đã đề ra rằng con người có những khuynh hướng khác nhau trong việc tiếp nhận và xử lý thông tin, đồng thời miêu tả sự hướng ngoại và hướng nội, cùng với các chức năng tâm lý như tư duy, cảm xúc, cảm nhận, trực giác. Ý định ban đầu của Carl Jung là công cụ khái niệm dưới góc độ quan sát lâm sàng, bản thân ông không thiết kế nó thành một bộ bảng hỏi có thể chấm điểm.

Người biến lý thuyết của Jung thành trắc nghiệm là hai mẹ con Katharine Briggs và con gái Isabel Myers người Mỹ. Cả hai người họ đều không phải là Gia đình tâm lý học theo trường phái hàn lâm, Katharine ban đầu nghiên cứu về việc nuôi dạy con cái, còn Myers làm Gia đình. Trong Thế chiến thứ hai, họ hy vọng tạo ra một bộ công cụ giúp những người lúc bấy giờ đổ xô vào nơi làm việc tìm được vị trí phù hợp, từ đó vào những năm 1940 đã dần phát triển nên hình hài của MBTI.

Hiểu được nguồn gốc này rất hữu ích cho việc phán đoán MBTI có chuẩn hay không. Một mặt, nó thực sự có nền tảng tư tưởng của Jung đằng sau, không phải bịa đặt ra; mặt khác, nó được tổng hợp bởi những người không có nền tảng học thuật trong một thời đại cụ thể, vì mục đích thực tiễn mắt, và ở giữa đã thực hiện không ít sự đơn giản hóa và nhị phân hóa đối với lý thuyết của Jung. Điều này cũng chôn xuống mầm mống cho những tranh cãi của giới học thuật sau này.

Những lời phê bình từ giới học thuật: Độ tin cậy và độ hiệu lực rốt cuộc đã xảy ra vấn đề gì

Trong chuyên môn đo lường tâm lý, phán đoán một bài trắc nghiệm tốt hay không, chủ yếu nhìn vào hai việc: Độ tin cậy (làm trắc nghiệm lặp lại có thu được kết quả ổn định không) và độ hiệu lực (thứ đo được có phải là thứ nó tuyên bố muốn đo không, có thể dự đoán biểu hiện thực tế không). MBTI ở hai điểm này đều đã từng bị giới học thuật đưa ra không ít nghi vấn.

Hãy nói về độ tin cậy khi kiểm tra lại trước. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng, khá nhiều người sau vài tuần làm lại trắc nghiệm, trong bốn chữ cái lại có một chữ cái bị lật mặt, bằng với việc đổi một kiểu người khác. Một trong những nguyên nhân là phép phân đôi: MBTI ép buộc chia mỗi chiều thành hai phía, nhưng con người thực tế phần lớn đều rơi vào khoảng giữa. Một người có T và F chỉ chênh lệch một chút, tâm trạng lần này, cách diễn đạt câu hỏi mắt lần này, cũng đã chân đẩy họ từ T sang F. Đây không phải là người này thay đổi, mà là bản thân đường ranh giới quá độc đoán.

Lại nói về tính hiệu lực và tranh cãi về phép lưỡng phân. Nhiều Gia đình tâm lý học có xu hướng cho rằng các đặc điểm tính cách giống một quang phổ liên tục hơn là các loại đen trắng rạch ròi. Khi bạn cắt đôi quang phổ một cách thô bạo, những người rơi vào gần điểm cắt sẽ bị đơn giản hóa quá mức. Giới học thuật cũng chỉ ra rằng, MBTI có bằng chứng không mạnh trong việc dự đoán các kết quả thực tế như hiệu suất làm việc hay mức độ hài lòng trong công việc. Nói cách khác, nó giúp bạn mô tả bản thân rất suôn sẻ, nhưng nếu dùng để dự đoán tương lai, sức nặng rất hạn chế.

Những lời chỉ trích này không phải bắt bạn vứt bỏ MBTI, mà là nhắc nhở bạn nhận thức rõ ranh giới của nó: nó là một "ngôn ngữ tự mô tả và giao tiếp" hữu dụng, chứ không phải là một "công cụ đo lường" nghiêm ngặt đến mức có thể đem ra làm sàng lọc trọng đại. Nếu bạn muốn tìm hiểu công cụ có độ tin cậy và hiệu lực được giới học thuật công nhận vững chắc hơn, có thể tìm hiểu về Thăm dò Nhân cách lớn (Big Five); nếu bạn quan tâm đến phong cách hành vi và giao tiếp trong đội ngũ, DISC cũng là một tham khảo thường được đem ra sử dụng kết hợp.

Tại sao rất nhiều người cảm thấy chuẩn đến kỳ lạ? Hiệu ứng Barnum đang tác oai tác quái.

Nếu độ tin cậy và hiệu lực của MBTI có nhiều tranh cãi đến vậy, tại sao một đám người đọc xong miêu tả vẫn cảm thấy "chuẩn đến nổi da Dậu" (dựng tóc gáy)? Trong tâm lý học có một hiện tượng gọi là hiệu ứng Barnum, ý chỉ việc mọi người dễ dàng coi một miêu tả mơ hồ, rộng lớn, phần lớn là tích cực, như là đang nói chính xác về mình.

Bạn có thể làm một thí nghiệm: Đưa một câu nói như thế này cho bất kỳ ai xem — "Bề ngoài bạn trông có vẻ là người có chủ kiến, nhưng nội tâm thực ra thường xuyên tự hoài nghi; bạn khao khát được thấu hiểu, nhưng lại quen giấu đi con người thật của mình". Đa số mọi người đều sẽ cảm thấy rất đúng. Bởi vì mô tả kiểu này để lại rất nhiều không gian, khiến mỗi người tự động điền trải nghiệm của chính mình vào đó. Trong những mô tả về nhóm tính cách của MBTI, cũng khó tránh khỏi có những đoạn mang tính áp dụng cho mọi nơi thế này.

Ngoài ra còn có hai cơ chế tâm lý đang thúc đẩy ngầm. Một là sự thiên lệch xác nhận: một khi bạn biết mình là INFJ, bạn sẽ đặc biệt chú ý đến những hành vi phù hợp với mô tả về INFJ, tự động phớt lờ những phần không phù hợp. Cơ chế thứ hai là sự tự ứng nghiệm: sau khi bạn đồng tình với một chiếc nhãn nào đó, có thể bạn sẽ vô thức biểu hiện theo hướng đó, khiến cho phần mô tả ngày càng trở nên giống thật hơn.

Nhận thức được điểm này rất quan trọng, nhưng không vì thế mà cảm thấy bị lừa gạt. Cảm giác chuẩn xác bản thân nó có giá trị riêng — nó đại diện cho việc sự mô tả đã cho bạn một góc nhìn để nhìn nhận bản thân, một loại ngôn ngữ có thể kể cho người khác nghe. Vấn đề duy nhất là, đừng đánh đồng "tôi thấy chuẩn" trực tiếp với "đây là sự thật khoa học".

MBTI có thể làm gì và không thể làm gì

Trước tiên hãy nói về những gì có thể làm. MBTI rất thích hợp để dùng làm điểm khởi đầu cho việc tự nhận thức. Khi biết mình có xu hướng I, bạn sẽ dễ hiểu hơn vì sao sau ba tiếng họp liên tiếp mình lại muốn trốn chạy đến vậy, từ đó chủ động sắp xếp thời gian một mình để nạp lại năng lượng chứ không tự trách bản thân kém hòa đồng. Nó cũng rất phù hợp để làm ngôn ngữ giao tiếp trong nhóm: nếu cấp trên biết một đồng nghiệp nào đó thiên về P, không thích lịch trình bị khóa chặt, thì khi giao việc có thể nới lỏng thêm chút tính linh hoạt và không gian, giảm bớt ma sát không cần thiết.

Nói tiếp về những việc không thể làm, phần này càng phảinét rõ ràng. MBTI không thích hợp dùng để tuyển dụng đào thải hoặc quyết định thăng chức. Dùng câu nói "vị trí của chúng ta chỉ cần ESTJ" để loại bỏ ứng viên vừa thiếu sự hỗ trợ về độ chính xác dự đoán, vừa có thể gây ra bất công. Trói buộc con người vào bốn chữ cái tương đương với việc bỏ qua năng lựcHọc hỏi, kinh nghiệm và ý nguyện của mỗi người, những điều này mới là yếu tố mấu chốt hơn cho hiệu suất công việc.

Lấy một kịch bản có thật sẽ xảy ra: Sơ suất của quản lý công ty nào đó sau khi xem toàn bộ MBTI, điều chuyển một nhân viên kinh doanh mới đo ra chữ I sang làm nội bộ, lý do là "người hướng nội không thích hợp đi gặp khách hàng". Kết quả là nhân viên mới này thực ra rất Tận hưởng việc đàm phán sâu một đối một với nhu cầu của khách hàng, chỉ là không thích tiệc tùng xã giao quy mô lớn. Đây là điển hình của việc lấy sở thích nhầm thành năng lực, lại dùng trắc nghiệm để quyết định nhân sự đạp phải mìn. Lập trường chính thức của MBTI thực ra cũng không khuyến nghị dùng nó vào việc tuyển chọn nhân sự.

Đơn giản ghi nhớ một nguyên tắc: MBTI phù hợp để dùng cho hiểu bản thân và giao tiếp, không phù hợp để dùng cho sàng lọc người khác và dán nhãn chết. Khi bạn muốn nhận thức bản thân một cách trọn vẹn hơn, cũng có thể kết hợp góc độ chức năng nhận thức để nhìn nhận sự vận hành tư duy đằng sau mỗi nhóm, sẽ có tầng lớp hơn là chỉ nhớ bốn chữ cái.

Cách nhìn nhận kết quả MBTI của bạn một cách lành mạnh

Thứ nhất, xem kết quả như giả thuyết, không xem là kết luận. Bạn có thể nói "sở thích thiên về trước của tôi mắt trông có vẻ khá giống INTJ", sau đó tiếp tục kiểm chứng trong cuộc sống: Mô tả này có thực sự giải thích được phần lớn phản ứng của tôi không? Chỗ nào hơi không đúng? Duy trì sự cởi mở này, bạn sẽ sử dụng nó đạt được thu hoạch nhiều hơn là những người chỉ học thuộc nhãn dán.

Thứ hai, coi trọng sự truyền cảm hứng mà mô tả mang lại cho bạn, thay vì cứ vướng mắc xem các chữ cái có đúng hay không. Ngay cả khi bạn mắc kẹt giữa T và F, mỗi lần đo ra lại khác nhau, cũng không sao cả. Thay vì lo lắng "rốt cuộc tôi thuộc nhóm nào", chi bằng hãy hỏi "mô tả của hai nhóm này điểm ra những khía cạnh nào của tôi". Con người vốn dĩ phức tạp, có thể được cả hai nhóm nói trúng, ngược lại cho thấy bạn không phải là một chiếc nhãn phẳng lì.

Thứ ba, đừng dùng MBTI làm cái cớ miệng để giới hạn bản thân hay phán xét người khác. Câu nói "Tôi là P nên tôi sinh ra đã không thể đúng giờ" chính là biến phần mô tả thành bùa hộ mệnh miễn tử. Cách dùng lành mạnh thì ngược lại: Biết bản thân dễ trì hoãn, thì càng có ý thức thiết lập nhắc nhở, chừa lại khoảng đệm cho mình. Công cụ là để giúp bạn trưởng thành, chứ không phải để tìm lý do cho sự dậm chân tại chỗ.

Nếu bạn chưa làm, hoặc muốn xác nhận lại sở thích trước mắt của mình, bạn có thể đi làm một bài trắc nghiệm MBTI, nhưng hãy nhớ mang theo tâm thế được nhắc đến trong bài viết này để nhìn nhận kết quả — nó là một chiếc gương, không phải là một tờ phán quyết. Khi bạn đặt nó trở lại vị trí "tham khảo để khám phá bản thân", nó sẽ trở thành một công cụ cực kỳ hữu dụng.